3.10.2017


Hoàng Thanh Hương

Những mùa xuân rực rỡ cho nhau

Bắt đầu mùa xuân bằng ánh bình minh
Hoa cúc vàng hơn trong mắt con thơ lóng lánh
Nhang khói linh thiêng bềnh bồng kí ức
Giao nhập âm dương, giao hòa trời đất
Ta là một ta khác - sáng mai mùa xuân.


Bắt đầu mùa xuân bằng những chùm bóng
Rực rỡ muôn màu trẻ con nào cũng thích
Người bán bóng co ro trong bình minh rét
Cuộc mưu sinh bắt đầu từ ngày đầu tiên của mùa xuân
Những lo toan bắt đầu từ ngày đầu tiên của mùa xuân.


Bắt đầu mùa xuân bằng những gùi rau mướt xanh
Của những chị, những em, những mí già còng lưng tím thâm trong bình minh rét
Làng trong phố đẹp như tranh
Giá của cuộc lam lũ quanh năm ruộng vườn rẻ mạt
Những tiền lẻ ướt quăn trên những lòng tay nứt nẻ
Như dao nhọn đâm vào tim ta sáng mai mùa xuân
Những nụ cười tím tái như nước sôi dội vào mắt ta sáng mai mùa xuân.


Ta luôn ước mình giàu có nhất thế gian
Để chia thương yêu cho người khốn khó
Để mùa xuân rực rỡ về từng ngõ
No ấm không khuyết hụt nơi này, trống vắng nơi kia
Ta ước gì thế gian giàu có hơn những trái tim mùa xuân biết đập những nhịp rực rỡ
Để mùa xuân rực rỡ về từng cửa
Hạnh phúc không khuyết hụt nơi này, trống vắng nơi kia
Ta ước gì, ước gì, ước gì... những mùa xuân rực rỡ cho nhau.

                                                             Sáng mồng 4 tết Đinh Dậu 2017







Hoàng Thanh Hương


Ngày còn lại

Ngày tình yêu
em không đòi hoa
em không đòi đi chơi
em không đòi hột xoàn, áo choàng lông thú
công việc bộn bề ghì em vào mặt bàn quen thuộc
chẳng nhớ ra sáng nay là ngày thế giới yêu đương
chẳng nhớ mình cũng đang còn một trái tim yêu tươi trẻ
đôi khi bỗng thấy thừa ra một ngày
mọi hoa lá mỹ miều đầu môi vô vị
chỉ cần anh vẫn yêu em như ngày đầu ta yêu
chỉ cần anh yêu em hơn mỗi tháng ngày đang qua
chỉ cần anh vẫn trộm ngắm em khi em say ngủ
vẫn lo sợ mất em khi mình đang ngồi sát gần nhau...



Ngày tình yêu
anh là người đàn ông không lãng mạn
em là người đàn bà không cầu kỳ
48 giờ trôi qua ngày thế giới yêu đương
em cắm mặt vào những lo toan đời thường vụn vặt
em quên mất mình đang trẻ
nhưng em biết một điều
364 ngày còn lại
ngày nào cũng là Ngày tình yêu anh dành cho em./.




    Điêu khắc gỗ dân gian trong kiến trúc nhà mồ của người Jrai ở Gia Lai
Hoàng Thanh Hương [1]

Cùng với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, những năm qua mặt trái của cơ chế thị trường đã có những tác động nhất định khiến nhiều loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể trên địa bàn tỉnh Gia Lai có nguy cơ mai một. Điều thể hiện rõ nhất ở trên một số phương diện như: khả năng, tần số sử dụng ngôn ngữ giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ, sử dụng trang phục truyền thống, làm nghề thủ công… Do vậy, nhiều nghi lễ, lễ tiết truyền thống, sinh hoạt dân ca, dân vũ, nhiều loại hình nghệ thuật dân gian bị lãng quên trong đó có loại hình điêu khắc gỗ.
Người Jrai là dân tộc thiểu số có số dân đông nhất ở tỉnh Gia Lai: 425,187 người. [2] Đây là tộc người có quá trình phát triển lịch sử lâu dài. Ý thức cộng đồng của người Jrai hình thành khá sớm so với các dân tộc khác ở Tây Nguyên. Địa bàn cư trú của người Jrai chủ yếu nằm ở phía Tây, Nam của tỉnh, trên các dạng địa hình quan trọng, đặc biệt là những vùng đất màu mỡ thuộc cao nguyên Pleiku, thuộc các huyện Chư Păh, Ia Grai, Đức Cơ, Chư Prông, Chư Sê, Chư Pưh, TP. Pleiku và lưu vực sông Ayun, Ia Pa, Ayn Pa.
Người Jrai sở hữu một nền điêu khắc dân gian độc đáo với lực lượng nghệ nhân tài hoa, họ là những “nghệ sĩ của buôn làng” và theo họ làm được tượng gỗ là do Yang (thần linh) cho khả năng. Người Jrai tạc tượng gỗ và sử dụng chúng với nhiều chức năng khác nhau như hiến tế trong tang ma, trang trí ngôi nhà chung của làng – nhà rông, làm đẹp ngôi nhà ở - nhà sàn. Bài viết này, người viết chỉ xin được đề cấp đến tượng gỗ với chức năng trang trí cho kiến trúc nhà mồ trong lễ bỏ mả – một nghi lễ quan trọng nhất trong các nghi lễ vòng đời của người Jrai:
* Trang trí phục vụ tín ngưỡng tang ma
Người Jrai cũng giống như nhiều cư dân bản địa khác ở bắc Tây Nguyên chịu nhiều ảnh hưởng của tín ngưỡng vạn vạt hữu linh. Họ tin rằng xung quanh con người luôn có nhiều vị thần (yang), các yang này bên họ, che chở, chi phối cuộc sống của họ từ lúc sinh ra cho đến khi chết. Hệ thống thần linh của người Jrai gồm nhiều thần như: yang  hma (thần ruộng nương), yang ktăn (thần sét), yang chứ (thần rừng núi), yang pên ia (thần bến nước), yang hri (thần lúa), yang pơ tao (vua), yang sang (thân nhà), yang ala bôn (thần làng)...[3].  Người Jrai tin rằng con người khi sống có linh hồn (bơngắt), khi chết linh hồn biến thành ma (atâu). “Atâu cũng có buôn làng, nhà cửa, cũng cần được ăn uống sinh hoạt như trên trần gian, nên nguồi sống phải chia của cho người chết”[4]. Với niềm tin đó, người chết sẽ được chia của cải gồm nhiều thứ như: đồ dùng cá nhân, gia súc gia cầm, ché ghè, tượng gỗ... người sống tin người chết sẽ mang theo những đồ đạc của cải được chia đó về làng ma. Người Jrai có tục chôn chung nên nên tang lễ khá phức tạp. Khi ngôi mộ chung đã đầy, cao thành mô đất lớn dòng họ mới làm lễ bỏ mả. Lễ bỏ mả thường được tổ chức vào từ tháng 11 đến hết tháng 4 dương lịch hàng năm khi mùa màng đã thu hoạch xong và dân làng đang thư nhàn. Lớn mới đập trâu, bò. Trâu, bò bị cột vào cây gạo (hlang) được chôn sâu ở đầu mộ, cây này sau bám đất sống vươn thành cây lớn, đây là cách đánh dấu mộ của người thân của người Jrai và ước nguyện mong người thân luôn tồn tại mãi. Trước lễ bỏ mả một tuần hoặc lâu hơn, người nhà những người chết nhờ những người biết tạc tượng trong làng tạc tượng để dựng quanh nhà mồ. Nghệ nhân Ksor Brôh ở xã Ia Ka huyện Chư Păh nói đó là tục lệ của người Jrai, ai biết tạc là tự đến giúp, tạc tượng là nghề của đàn ông, họ rủ nhau vào rừng lấy gỗ, kéo về tạc tại khu nhà mồ của làng, những tượng như nam nữ để lộ bộ phận sinh dục, nam nữ giao hoan thì tạc giấu ở trong rừng, không cho ai biết vì ngại dân làng chê cười. Phải là các nghệ nhân khéo tay mới tạc đẹp những tượng này và tượng đó luôn làm dân làng thích thú cười nghiêng ngả khi chiêm ngưỡng lúc được dựng lên hai bên nhà mồ. Tượng gỗ là sản phẩm không thể thiếu trong những lễ bỏ mả lớn của người Jrai. Hiện nay tại làng Kép Ping 1, 2 ở xã Ia Mơ Nông vẫn còn một số ngôi mộ chung có trang trí nhiều tượng gỗ xung quanh rất có hồn, đủ kiểu dáng và nhóm tượng với độ cao trung bình 90cm đến 1m7 không tính chân đế. Đầu năm 2015, có một lễ bỏ mả lớn diễn ra ở đây, đập 17 trâu bò và thu hút dân nhiều làng khắp vùng có liên quan đến dòng họ bỏ mả về tham gia. Tháng 3 năm 2016, cũng có một lễ bỏ mả tại đây đập 12 trâu bò, bỏ mả cho 10 người cùng dòng họ thu hút một vài đoàn khách du lịch về tham dự. Tại xã Ia Kly huyện Chư Prông hiện đang còn một số khu nhà mồ trang trí tượng gỗ xung quanh cùng các cột klao, kut cao 4m - 6m thẳng vút lên trời với nhiều nét chạm khắc tinh tế hình mặt trăng, chiếc lá, nụ hoa chuối, chim, cá. Tượng gỗ trang trí ở kiến trúc nhà mồ gọi là (nga rụp). Xung quang nhà mồ là một hệ thống tượng với đủ loại: đàn ông đàn bà, tượng mẹ bồng con, địu con, cồng con, bà cháu, tượng khỏa thân, ân ái, có cả tượng y tá, cô giáo, chú bộ đội, công an, tượng khỉ, tựng quả bầu, tượng chim cú, chim công, tượng voi (Chư Păh, Chư Prông, Ia Pa, Krông Pa) cầu thủ bóng đá, đôi nam nữ khiêu vũ, đôi tình nhân chở nhau bằng xe máy như ở (Krông Pa), tượng ngà voi, rau dớn, khối tròn giống chiếc thớt của người Kinh, nồi bung, búp chuối, trái bầu là những tượng thường gặp ở hầu khắp các nhà mồ ở các huyện có người Jrai Hdrung sinh sống như làng Ốp, P. Hoa Lư,  làng Choét 1, P. Thắng Lợi - TP. Pleiku,  làng Sơr xã Biển Hồ, làng Klă, xã Ia Kly huyện Chư Prông... Với những nét biểu cảm buồn thương, vui nhộn, khắc khổ, tư lự, xa xăm... hệ thống tượng gỗ dân gian trang trí khu vực nhà mồ đã để lại nhiều cảm xúc, suy nghĩ cho người xem về kiếp nhân sinh. Từ những khối gỗ tròn, nghệ nhân của làng đã tạo nên các đường nét, hình thù, sắc thái vô cùng sống động và hấp dẫn người chiêm ngưỡng qua từng nét vạt, khắc, đục, đẽo thô sơ song không kém phần tinh tế. Qua từng bức tượng mồ nơi những khu nhà mồ của các buôn làng Jrai, chúng ta thấy rõ sự phát triển từng bước của một nền điêu khắc dân gian của người DTTS ở Gia Lai. Và khi được trang trí ở kiến trúc nhà mồ nó thực hiện sứ mệnh làm đẹp cho khu nghĩa địa của làng, cho ngôi mộ của người chết, thay người sống về cõi ma phục vụ người chết, tất cả các loại tượng người, thú, đồ vật, các cột trang trí điêu khắc xung quanh rào, trong nhà mồ đều là sản phẩm của người sống làm tặng cho người chết với tất cả sự trân trọng, thương mến, sự chia sẻ bình đẳng mang rõ tâm thức sống sao chết vậy. Những tượng gỗ lúc này có giá trị là những hình bóng thay thế người sống về làng ma cùng hồn ma bầu bạn, để người chết vui vẻ hạnh phúc đủ đầy, bằng lòng với những gì mình được quan tâm, được chia phần mà không về quấy phá người đang sống. Với ý ngĩa ấy, từng nhóm tượng người, thú, đồ vật và kể cả nhóm tượng mang yếu tố hiện đại đều thể hiện rõ chức năng phục vụ tín ngưỡng tang ma của người Jrai.
Thành tố nghệ thuật tạo nên không gian lễ bỏ mả
“Đối với các dân tộc Tây Nguyên như Jrai, Ê đê, Bahnar chết không phải là hết mà là sự tiếp tục cuộc sống khác để rồi sẽ trở lại làm người. Cuộc sống của con người theo quan niệm của người Tây Nguyên, dù trải qua các dạng tồn tại khác nhau, luôn luôn là trường tồn chứ không tan biến thành các hồn ma bóng quỷ dữ dằn. Cho nên, nhà mồ và lễ bỏ mả của người Tây Nguyên là biểu tượng của đề cao sự bất diệt của cuộc sống con người” [5].
Do đó kiến trúc nhà mồ và hệ thống tượng gỗ nghệ thuật mang tính nhân văn sâu sắc, tuy ngôi nhà không lớn nhưng các yếu tố phụ như các tượng gỗ, các cột trang trí cao thấp khác nhau bên trong, xung quanh nhà mồ, những băng chạm khắc tô vẽ trên các nẹp, mái, nóc lại là sự phối hợp tinh tế sáng tạo làm nên vẻ đẹp độc đáo cho tổng thể kiến trúc ngôi nhà. Tượng gỗ và các cột gỗ cùng những điêu khắc trang trí cho ngôi nhà mồ là một thành tố nghệ thuật không thể phủ nhận trong việc sáng tạo nên một tác phẩm kiến trúc hoàn hảo phục vụ cho cả người sống và người chết tại cùng một thời điểm: Lễ bỏ mả. Song do chức năng và mục đích thiết kế, sáng tạo, thực hiện tổ chức nghi lễ mang tính tạm thời chỉ phục vụ 7- 10 ngày cho lễ (trước đây), 1-3 ngày (hiện tại) nên những công trình kiến trúc và tác phẩm điêu khắc gỗ này với chất liệu dễ hư hỏng sẽ không thể tồn tại lâu cùng thời gian mưa nắng khắc nghiệt của vùng đất đỏ cao nguyên. Tuổi đời già nhất của một kiến trúc nhà mồ cũng chỉ 15-20 năm trở lại nếu nó được dựng bằng các loại gỗ, lá, dây chằng tốt, thế nên khó có thể tìm được lớp tượng cổ trong kho tàng tượng gỗ dân gian Tây Nguyên.
Trong kiến trúc nhà mồ, các trang trí điêu khắc gỗ xuất sắc nhất tập trung ở các tượng gỗ bao quanh ngôi nhà. Khi sáng tạo tượng nghệ nhân đều lấy chuẩn mực từ kích thước con người. “Tượng không cao quá một sải tay và không ngắn dưới một gang... Hầu như không có bộ phận trang trí nào ở nhà mồ có chiều cao quá một sải tức là quá tầm óc con người” [6]. Tuy nhiên để tăng chiều cao cho tượng người Jrai đã thông minh dùng kĩ thuật lắp ghép chắp nối chân đế cho tượng, hoặc trang trí nhiều hình vẽ, chạm khắc liên tục trên các thân gỗ dài để tạo cảm giác tầm vóc hoành tráng cho tác phẩm. Vậy nên không ngạc nhiên gì khi nghệ nhân dân gian Jrai có thể làm những cột trang cúng cao vút hàng đến 3-5m, hay các cột kut, klao cao 5-6m, cùng nhiều tua rua bằng vải, lạt bện lơ lửng phấp phới giữa trời xanh. Hiện tại một số khu nhà mồ ở các làng thuộc xã Ia Kly, Ia Bang, Ia Phìn huyện Chư Prông, làng Choet 2, P. Thắng Lợi - TP. Pleiku, các làng thuộc xã Ia Mnông, Ia Ly, Ia Ka huyện Chư Păh, xã Ia Broái, Chư Mố, Ia Kdăm huyện Ia Pa đang còn những cột trang trí này.
Tùy theo chất gỗ mà người Jrai sử dụng chúng để trang trí ngôi nhà mồ, gỗ cứng, tốt dùng làm cột kèo, đẽo các loại tượng người đôi (cha cõng con, bà cồng cháu, nam nữ ân ái, mẹ ôm con), cột trang trí rào bảo vệ nhà mồ (gỗ hương, mít, dổi đen, cẩm lai, gụ, bồ kết, chôm chôm rừng, lác, đầm ...) các loại gỗ mềm như gòn, vông để làm những chạm khắc nhỏ treo trên các cột kut, klao hay làm các thú nhỏ trang trí điểm xuyết quanh nhà mồ. Hiện tại các nghệ nhân thường sử dụng gỗ mít, gỗ muồng đen, xoài, chôm chôm, kà chít, bồ kết để tạc tượng gỗ khi có lễ bỏ mả vì rừng đã do Nhà nước quản lý, khó có thể vào lấy gỗ về tạc tượng cũng như dùng cho các nhu cầu sinh hoạt khác của đời sống nên nghệ nhân dùng gỗ lâu năm trong vườn, trong làng, nơi các làng lân cận để làm nguyên liệu sáng tạo. Tượng gỗ và một số cột được trang trí bằng điêu khắc gỗ trong nhà mồ của người Jrai đã khẳng định được chức năng là thành tố nghệ thuật tạo thành lễ bỏ mả, góp phần tạo nên một môi trường tế lễ linh thiêng trong nghi lễ cuối cùng, quan trọng của vòng đời người Jrai.
Phản ánh đời sống của người chết
Lễ hội lớn nhất của người Jrai nói riêng và một số dân tộc bắc Tây Nguyên đó chính là: Lễ bỏ mả. Theo nghệ nhân Nay Thoach TT. Nhơn Hòa - Chư Pưh, hàng năm làng có gia đình, dòng họ tổ chức bỏ mả, người làng biết dựng nhà mồ, tạc tượng được gia chủ mời đến nhà nhờ giúp. Những người đàn ông khéo tay đó phải vào rừng lấy gỗ làm nhà mồ và làm tượng trước nửa tháng. Gia đình, dòng họ tổ chức lễ bỏ mả sẽ làm lễ cúng xin yang  rừng, yang làng cho những người này đi/về khỏe mạnh, làm nhiều tượng đẹp cho hồn ma. Theo TS. Nguyễn Thị Kim Vân thì “Lễ bỏ mả giết trâu thì nhà mồ to, có nhiều tượng, cột trang trí đẹp, nếu chỉ giết bò thì số lượng tượng và cột trang trí sẽ ít đi, nếu gia chủ chỉ giết heo trong lễ bỏ mả thì nhà mả sẽ không có tượng. Theo quan niệm của người Jrai, những nhà mồ có cột kút (kut klâo) ở giữa hay còn gọi là nhà mồ kút (bơxát kút) chỉ được dựng khi lễ bỏ mả ấy có giết trâu”[7].
Với niềm tin ở làng ma (mang lung) hồn ma cũng sinh hoạt như trên cõi trần gian nên khi nên trước lễ bỏ mả gia đình, dòng họ người chết đã tập trung huy động sức người, sức của để làm nhà mồ đẹp, tạc nhiều tượng đẹp, trang trí các cột kút, klao dựng ở hai đầu nóc nhà mồ thật sinh động, làm những rối gỗ, mặt nạ, cột giàn cúng tế (pơ nang), giết trâu, bò cúng hồn ma, khấn và đánh cồng chiêng, múa bài tiễn hồn ma (điệu múa dungdai)... Sau lễ bỏ mả, toàn bộ nhà mả cùng đồ tế lễ, chia của bị bỏ không chăm sóc, dần bị quên lãng theo thời gian mưa nắng. Người sống tin rằng linh hồn người chết sẽ sử dụng toàn bộ những nhà mồ, tượng gỗ và mọi của cải được chia ở thế giới bên kia một cách bằng lòng, vui vẻ. Toàn bộ sản phẩm kiến trúc điêu khắc tại khu nhà mồ đó chính là sự tái hiện một cách sinh động theo trí tưởng tượng của người sống về thế giới người chết ở làng ma với đầy đủ mọi thứ vật chất như khi hồn ma còn sống, và những tượng gỗ đứng ngồi xung quanh nhà mồ với đủ kiểu dáng, sắc thái biểu cảm chính là những hình ảnh bè bạn, người thân thay thế người sống làm nhiệm vụ bảo vệ, chia sẻ buồn/vui với người chết ở cõi ma với mục đích cuối cùng là để người chết thanh thản theo tổ tiên ông bà về cõi mang lung.
Có thể nói rằng, những tượng gỗ dân gian được nghệ nhân tạc và trang trí tại kiến trúc nhà mồ cơ bản để phục vụ tín ngưỡng tang ma, từ mỗi thân tượng với đủ dáng vẻ biểu cảm đã thể hiện rõ nét nhất sự gửi gắm tình cảm thương tiếc và quan tâm đến người đã chết của người đang sống theo tín ngưỡng dân gian đa thần. Kiến trúc nhà mồ cùng hệ thống tượng gỗ dân gian bao quanh nó và những nghệ thuật trình diễn cồng chiêng, soang, khấn, múa rối, ẩm thực được thể hiện trong lễ bỏ mả thực sự là nét văn hóa truyền thống độc đáo của người dân tộc Jrai ở Gia Lai cần được bảo tồn và phát huy.


TLTK:
[1] Thạc sĩ ngữ văn, PGĐ Bảo tàng tỉnh Gia Lai
[2] Báo cáo tổng hợp hộ và khẩu nghèo, cận nghèo theo dân tộc của Ban dân tộc tỉnh Gia Lai 2015..
[3]  Đặng Nghiêm Vạn chủ biên (1981), Các dân tộc thiểu số Gia Lai –Kon Tum, NXB Khoa học –Xã hội, tr 96, 97.
4] Nguyễn Thị Kim Vân (2013), Tín ngưỡng và tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai, NXB Văn hóa Dân tộc, tr86.
[5] Ngô Văn Doanh (1993), Nhà mồ và tượng mồ Giarai, Bơhnar, Sở văn hóa thông tin và Thể thao tỉnh Gia Lai, tr82.
[6] Ngô Văn Doanh (1993), Nhà mồ và tượng mồ Giarai, Bơhnar, Sở văn hóa thông tin và Thể thao tỉnh Gia Lai, tr84,85.
[7] Nguyễn Thị Kim Vân (2015), Báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài Lịch sử Gia Lai từ nguồn gốc đến nay, phần thứ Nhất, Sở VHTTDL Gia Lai, tr 71.



10.12.2016





Nơi chốn
Hoàng Thanh Hương
                            (Viết cho chị)

Chị ốm, bắt đầu là chảy máu cam, ho, chóng mặt và ngất xỉu trong phòng làm việc, cô nhân viên văn thư la hoảng khi thấy chị nằm thõng thượt trên ghế, máy vi tính vẫn phát những bản love songs tha thiết say đắm. Chị có thói quen làm việc trong âm nhạc, khi chị cô đơn chị bật nhạc lớn, lắc lư hát nhảy theo. Lúc ấy chị là một người đàn bà khác có thể anh chẳng tưởng tượng ra nhưng rất thú vị. Những giai điệu luôn làm con người hưng phấn và lương thiện hơn.

Từ khi yêu anh chị bỏ thói quen mở nhạc khi yêu, những bản không lời của Trịnh Công Sơn, Võ Thành An, Phú Quang. Khi còn hạnh phúc với chồng cũ, anh ta ngạc nhiên bởi sở thích của chị khi mỗi lần yêu là phải bật nhạc, những bản nhạc dìu dặt, ngân nga. Việt cũng được, Tây, Tàu cũng được nhưng phải du dương, êm đềm, ru vỗ. Lúc đầu anh ta cười hẩy, anh ta nhún vai nhưng sau đó thì chính anh ta lại hăng hái tự nguyện làm cái việc mà anh từng cho là vớ vỉn, lãng mạn dở người đấy bởi lẽ những lúc bên nhau trong âm nhạc chị là một Eva hoàn hảo.
Chị sợ bệnh viện. Ở đời có hai cái chị sợ hãi nhất là bóng tối và bệnh viện. Đau ốm nặng nhẹ chị thường tự ra phòng khám tư gần nhà thông tin biểu hiện rồi mua qua loa cho xong rồi hì hụi uống một bọc nilon thuốc tây, uống hết thì cũng bớt nhưng lần sau bị thì khó khỏi hơn, thì bịch nilon thuốc nặng hơn. Bọn Tây nó khiếp cách chữa bệnh của người Việt, chị có gã bạn Úc, nó gặp chị cảm cúm một lần, chị nhờ nó chở pheng ra quầy thuốc tây làm hai vỉ tiffy, ăn sáng xong chị nuốt hai viên, nó nhăn mặt: no, no, no một tràng. Chị cười, mắt buồn rười rượi, nó không bao giờ hiểu được những thói quen xấu người Việt, những thói quen bị hình thành từ sự nghèo đói một thời. Sức khỏe à, tự mà chăm giữ lấy, đừng có mà mong xã hội, đừng có mà mơ lương y như từ mẫu, không có tiền nhét lén lút vào túi blu í à chỉ có mà nằm chờ đấy, mà toi. Gã bạn Tây lè lưỡi ặc ặc nhún vai bó tay chị và người Việt về quan điểm chăm sóc sức khỏe và bảo vệ bản thân. Gã bảo người Việt thật là giống nhau ở cách: ăn nhanh, đi chậm, hay cười, thích mua đồ cũ. Chị bảo cơ bản không sai nhưng chúng tao có lòng yêu nước nồng nàn, có tính chăm chỉ, có tinh thần đoàn kết lá lành đùm lá rách, lá rách ít đùm lá rách tươm... nó nhún vai, ô ô ô một tràng, chị nhún vai gật gật ừ hứ, nói một tràng xong bỗng thấy miệng nhạt nhạt. Giờ nằm trong cái phòng dịch vụ nặng mùi nước lau nhà, WC rỉ nước róc rách chị cứ muốn ói dù trong bụng chả có tí cơm phở gì để mà ộc ọe ra. Ba bốn ngày nay nhợn nhợn vào buổi sáng, tối sầm mắt vào buổi chiều, hay có thai? Có thai? Anh mà biết điều này thì sao nhỉ? Anh chưa bao giờ muốn có con thêm với chị. Bầy con của anh đã trưởng thành rồi, chị chưa sinh nở lần nào, chị thèm có một đứa bé để chăm chút nựng nịu. Thiên hạ độc mồm, thối mồm: “Cây độc không trái, gái độc không con”, ở với chồng cũ 6 năm, chị héo hắt, cộc cằn vì đợi con. Ở với anh 3 năm, chị phấp phỏng hy vọng. Chị muốn làm mẹ đơn thân, anh ngần ngừ bảo anh già rồi, bệnh tật đầy người sợ con không được hoàn hảo. Ở đời có gì hoàn hảo chứ. Chị lại ói, toàn là nước lọc và đờm. Chị đã bao lần chuẩn bị cho mùa sinh nở, những mùa sinh nở tưởng tượng. Người đàn bà đến một ngưỡng tuổi nhất định sẽ thèm được thực hiện cái chức năng tạo hóa ban. Chị quá 30 rồi, chị thèm phát rồ cái cảm giác được ễnh bụng uể oải, nặng nề, đau thắt đáy lưng, thèm cái cảm giác ôm ấp, ngấu nghiến hôn hít đứa con do mình hoài thai sinh nở, cái cảm giác đó ám ảnh chị hết năm này qua năm khác, khiến chị cộc cằn, héo hắt. Mồm thiên hạ lúc nào cũng độc, cũng thối. Bọn ghét chị hả hê ví von bao năm cây độc với gái độc. Chúng tuyệt đối không biết, trứng chị mẩy thây lẩy. Chúng tuyệt đối không biết tinh trùng chồng chị không đuôi. Khi những bạn bè tối mắt quay cuồng kiểu bà mẹ bỉm sữa, chị eo ót phom dáng thảnh thơi đi về, nhâng nhâng đi qua mọi thị phi thương ghét. Chỉ đêm về khi thần kinh phải bị ép bởi thuốc cho chùng xuống, cho mắt khép lại, những giấc mơ sinh nở lại ào ạt vẫy gọi chị, khiến chị thêm cộc cằn, héo hắt với chính mình, với chồng. Chồng cũ thả bay chị như thả con chim bị nhốt lồng bao năm lên trời. Chị bay vù một hơi chao liệng, thỏa mãn cảm giác thoát khỏi tù túng. Nhưng vẫn thấp thỏm, áy náy thương anh. 3 năm sau li hôn anh vẫn một mình. 3 năm sau li hôn chị có anh. Tuổi tác chẳng phải là giới hạn. Đến sau đến trước chẳng là giới hạn. Chị là con chim tự do bay vào bay ra một cái lồng son cửa để ngỏ. Kẻ làm chiếc lồng là người sành điệu. Chị muốn quay cuồng kiểu bà mẹ bỉm sửa, một người mẹ đơn thân. Những giấc mơ sinh nở vẫn ào ạt, vẫy gọi chị hằng đêm. Giờ đây, chị nằm co quắp trong căn phòng dịch vụ bệnh viện trưa vắng, thao láo nhìn quạt trần quay vù vù. Dưới cái quạt trần là khuôn mặt chị bầu bĩnh ủ rũ. Chị bật cười, giờ nó rơi đùng một cái thì chị chẳng kịp chết vì bệnh tật, chẳng kịp thực hiện giấc mơ vĩ đại nhất đời đàn bà. Cái chết khiếp quá. Chị chưa sẵn sàng để chết. Tay với công tắc vặn turn off.


Chiều bác sĩ bảo chị có thai. Chị cười tưng bừng, đút vào túi bác sĩ hai tờ xanh, đút vào túi hộ lý hai tờ đỏ. Chị đưa tiền cho hộ lý nhờ đi mua cháo, chị phải ăn, ói cũng ăn để em bé khỏe. Chị thèm một đứa con gái có chiều cao của anh, làn da đôi mắt của chị, sống mũi của anh, đức hy sinh của anh và nhiều thứ tốt đẹp của anh... miên man với niềm sung sướng nhất của người đàn bà chị nhắm mắt và mơ mộng. Mọi mơ mộng đều ảo diệu, thứ thuốc an thần cực mạnh cho cuộc sống hỗ đỗn vui buồn, toan lo, phấp phỏng. Có những ảo tưởng đôi khi cứu vớt linh hồn khỏi cảm giác tội lỗi. Đàn bà là một khối mâu thuẫn khổng lồ giữa tham lam và hào phóng, độ lượng và tàn nhẫn, thù hận và thứ tha, sở hữu và vứt bỏ… Chị là một đàn bà, chỉ khác chị đàn bà hơn một chút, cái gì hơn cũng tốt, cái gì hơn cũng xấu, chỉ là chị không muốn sống một cuộc sống cái gì cũng ổn ổn, đường được, cũng theo trật tự khuôn phép để được coi là mẫu mực, đạo đức. Nếu hoàn hảo thì thần thánh đã đầy khắp trần gian.
Những kỉ niệm bên anh tràn về, phủ kín chị, chị thiếp đi với những giấc mơ nối tiếp nhau, giấc mơ nào cũng là hình ảnh anh. Một khu vườn có những khóm trúc nhật nở hoa tím, có những bụi bóng nước hồng theo mùa, và hoa păng xê chị thích, con gái chạy tung tăng, váy trắng bồng bềnh như thiên thần, anh ngồi mắt cười dõi từng bước chân con. Nhưng sao không giấc mơ nào có chị. Hay lúc ấy chị đi chợ, đi làm, đi đám cưới bạn bè hay đi đâu đó? Chị cũng không cần, miễn sao giấc mơ nào của chị có đủ hai con người kia là ok. Những giấc mơ bị cắt đứt bởi cái đập vai nhắc chị dậy uống thuốc. Bác sĩ bảo người đẹp không bệnh tật gì đâu, sức khỏe lại A1, chỉ là mỏi mệt vì mất ngủ thôi, huyết áp thấp, ăn ngủ, làm việt thể dục đều đặn là không không phải gặp nhau lại đâu. Anh chàng bác sĩ xin số điện thoại chị và nhá số qua, anh chàng bảo khi cần cứ alo anh có phòng mạch tư trên đường T, nếu em có nhu cầu anh sẽ chăm sóc sức khỏe hai mẹ con thời kỳ mang thai và sinh nở. Chị dạ, lưu số. 9h đêm, thằng em đón về, nó bảo chị đừng thức khuya, mắt như ma cà rồng. Uống sữa và thuốc bổ vào. Da xanh như ma cà rồng. Thằng này xem nhiều phim ma cà rồng nhiễm nặng. Nhưng chị cũng thích loại phim này, nhiều khi thấy ma còn thật lòng hơn người trần mắt thịt. Ma mà biết bảo vệ hy sinh mạng sống cho nhau không tiếc. Ma yêu và sẵn sàng chết vì tình yêu. Người với người ngồi sát nhau mà âm mưu thủ đoạn ngập bụng, bao lừa lọc, bon chen, giành giựt được kín đáo giấu che sau tóc, sau môi. Có vài khi chị sợ người, xong hết việc cơ quan, việc đường việc chợ là tót về nhà, khóa cửa chơi với chó. Chó là loài vật trung thành. Chó không bỏ chủ khi nghèo, khi nạn. Chị quý chó. Thằng em chị quý chó. Đường về nó ngần ngừ bảo em không nói bố mẹ chị có bầu đâu. Chị bảo cứ nói đi bố mẹ sẽ vui mà, hết thời gái độc rồi, giờ chị là gái bổ. Bố mẹ thương anh mà. Nó bảo: Không chồng mà chửa là phức tạp đấy. Chị đảng viên có sao không. Sao trăng gì. Đảng viên thì không được có thai à? Không chồng mà chửa mới “ngoan” em trai ạ. Chị điên như cô tiên. Vái chị 3 vái luôn. Hai chị em phá cười. Cái xe hơi của nó sặc mùi săng làm chị lại muốn ói.


Anh đột ngột báo anh bận công chuyện, sẽ chủ động liên lạc. Ngày thứ 14 anh không điện thoại, tin nhắn, email, zalo. Chuyến đi này của anh quan trọng và bận rộn, quyết định sống còn cuộc đời anh. Giờ này tự nhiên chị cũng chẳng muốn nói gì với anh cả nếu anh có gọi, dù chị biết anh không gọi nhưng anh không phải đang quên chị. Thậm chí là còn rất nhớ. Nhưng đấy là chị nghĩ thế, ai mà biết lòng người. Biển sâu dò được chứ lòng người làm gì có đáy. Chị bất giác nhìn xuống bụng, nhún vai, cười mỉm. Cái xe hơi thằng em chạy rù rù, khoang ngồi sặc mùi săng làm chị lại muốn ói...


Anh đã mua được chiếc ghế bằng rất nhiều tiền, anh đã giữ gìn hơn trong đi đứng nói năng, mỗi lần xuất hiện trước công chúng anh chuẩn bị kĩ từ trang phục, nói cười, thế đứng, động tác. Hoàn cảnh mới tạo nên anh mới lạ và xa lạ luôn với cả chị và những bạn bè thân sơ từng chung có. Chị hy vọng anh là một vị quan tốt, một vị quan gầy vì dân, bạc tóc vì dân. Anh hỏi chị có nhớ anh không, hôm qua có xem ti vi không, có thấy anh phát biểu không, anh mặc thế chuẩn không, tiền anh cho thằng T chuyển vào tài khoản rồi đấy, hai mẹ con thương anh giữ gìn kín kẽ vì tương lai chúng ta nhé, anh sẽ sắp xếp thời gian chúng ta đi du lịch một tuần nhé, bất kỳ đâu em thích nhé… những phụ từ cuối nhấn nhá ngân nga ngọt lịm như mật ong, đàn bà dễ chết say những ngọt ngào đàn ông phát ra từ miệng, mà nhiều khi những ngọt ngào đấy chả bắt đầu từ tim. Chị cũng chết say như thế lúc đầu, bây giờ không đứ đừ nữa, nghe cũng thường thường như xem thời sự mỗi ngày, nhịp tim cũng không loạn nhịp, chỉ là như một thói quen sinh hoạt, như một nơi chốn quen thuộc mỗi khi chênh vênh là tìm đến tự cân bằng.


Ở đời chả có gì là sâu đậm mãi mãi. Giàu nghèo rồi cũng chết, yêu nhiều ít rồi cũng phai. Hết thảy mọi điều mọi ý đều do chữ duyên. Hết duyên cạn nợ là buông bỏ thanh thản. Có những thứ càng cố níu giữ càng nhanh mất đi đó là: Tình yêu. Giá tình yêu là cái vật chất gì có thể sờ, cầm, cắn, bóp được thì dễ rồi, song nó lại vô hình, mỗi người một tượng tưởng, thế nên muôn hình vạn trạng. Chị từng ước giá chị chưa từng gặp anh, chưa từng tin, chưa từng yêu, chưa từng nhẫn nại sống như bây giờ… biết đâu chị đã là một đàn bà khác.


Chị đọc những bài viết về bà mẹ đơn thân trên mạng, những nước mắt và nụ cười, những chịu đựng và mạnh mẽ. Chị đã chuẩn bị sẵn sàng cho mùa sinh nở của riêng mình. Giấy khai sinh và hàng tên anh bỏ trống. Nơi chốn chị sẽ đến, sẽ sống cùng con một cuộc sống với hai vai trách nhiệm. Chị là người đàn bà từng cộc cằn, héo hắt. Giờ đây, chị tự nhận mình là người đàn bà dịu dàng và rực rỡ nhất thế gian. Thằng em trai bảo em đã nói với bố mẹ chị sắp sinh. Chị bảo mẹ nói gì? Nó bảo bố mẹ vào nuôi chị nửa tháng rồi lại về, việc buôn bán vườn tược đành phải xếp lại. Nó hỏi còn anh? Chị bảo không mợ chợ vẫn đông mà. Nó cười rung râu chị gan thật và điên như cô tiên. Nó cười rung râu, xoa xoa vòm bụng chị vỗ về: Cậu đến khổ với mẹ con mày, nghe chưa, nghe chưa? Chị cười rung mi. Chị thầm cám ơn trời đất đã cho chị gặp anh, tin anh, yêu anh, thanh thản sống như bây giờ… từ anh chị đã là một đàn bà khác.


Tiếng chốt cổng quen thuộc, thằng em lại sang chở chị đi dạo, chị xoa xoa tay tròn vòng vòm bụng nhô cao kiêu hãnh, tuần này, tuần sau gì đấy chị sẽ sinh, mấy chị già bảo đẻ con so đau chết đi sống lại, đẻ con dại đau sống lại chết đi, ôi thế nghĩa là đẻ kiểu gì cũng đau đớn tột cùng rồi. Nhưng hạnh phúc lớn nhất của đàn bà là được đẻ con. Chị muốn trải qua. Chị chờ mãi chẳng thấy tiếng thằng em, mọi ngày cái miệng nó vống vót từ cổng. Nó bảo cái quyết định làm mẹ đơn thân của chị là sai lầm. Chị bảo có nhiều sai lầm trong cuộc đời phải trả giá đắt. Nhưng có biết bao người vẫn muốn trả. Chị sẽ trả đủ. Nó bảo chị điên như cô tiên. Tiếng bước chân hối hả. Chị ngó ra. Chị cười, nước mắt tự nhiên chảy xuống má, lem vào khóe môi mặn mặn. Anh cười hiền lành, bó hoa hồng vàng, giỏ nhựa lỉnh kỉnh hai cánh tay, hình ảnh ông chồng chuẩn bị chở vợ đi nhà hộ sinh. Chị cười. Nước mắt thi nhau rơi. Anh bảo khi khóc em rất đẹp. Chị cười. Mắt nhòa nhạt. Anh ngồi dưới sàn nói chuyện với cái bụng nhô cao kiêu hãnh, tay xoa vòng vòng, mỗi khi đứa bé cựa quậy mắt anh sáng lên, anh hét lên kinh ngạc và cười ha hả sung sướng. Chị nhận ra niềm hạnh phúc đàn ông và đàn bà về con cái giống nhau cơ bản, khác chỉ là ở cách biểu hiện. Chị giục anh về đi. Xe còi mấy lần giục giã. Điện thoại reo mấy lần. Anh cứ lần lữa, nấn ná, thêm vài phút. Chị giục anh về đi, về đi. Anh cúi hôn, hôn, lại hôn lên vòm bụng chị, hôn lên mắt chị, cắn vào môi chị. Anh bảo, ngoan vài bữa anh về. Chị không tính khóc nhưng nước mắt cứ thi nhau rơi. Đàn bà cũng lạ, cứ tưởng mình mạnh mẽ, hóa ra cũng sợi tơ mành. Anh bảo khi khóc chị rất đẹp. Anh đi. Chị với cái gương. Người đàn bà trong gương ngó chị, đôi mắt như ma cà rồng, làn da như ma cà rồng. Nhưng đúng là những giọt nước mắt đang tuôn rất đẹp. Người đàn bà trong gương nhoẻn cười.

Giá tình yêu là vật chất gì có thể sờ, cầm, cắn, bóp được thì dễ rồi. Chị đàn bà thế kỉ 21, thích đọc thơ Hồ Xuân Hương, cao hứng ngâm ngợi nỉ non, thằng em lắng nghe khen rối rít: Chị ngâm hay chết đi được, nghe cay đắng chết đi được.
Ờ thì đàn bà, nhiều khi đắng cay, tủi nhục chết đi được mà có chết được đâu…